گرما فقط گرما نیست: شش گفتار درباره تغییرات اقلیمی (5)

کشورهای صنعتی دنیا حدود سه دهه است که رسماً واقف به مشکل گرمایش هستند. از کنفرانس ریودوژانیرو در سال 1992 قضیه جدی شد و تحت نظارت مستقیم سازمان ملل قرار بر این شد که آرام آرام همه دنیا اصول نظارتی دقیقی بر تولید گازهای گلخانه‌ای داشته باشد. اوج این تلاشهای دیپلماتیک بین‌المللی هم اجلاس کیوتو بود در سال 1997 که منجر به امضای معاهده‌ی معروف کیوتو شد. آخرین نمونه‌ از این گردهم‌آمدن ها هم سال 2009 در کپنهاگ دانمارک بود. سیر رفتار کشورهای صنعتی در این مجالسه‌ها از سخنان شورآفرین و رستم‌وار بوده تا بهانه‌جویی‌های بی‌معنی و ایرادهای بنی‌اسراییلی. اکثر این جلسات هم به هیچ معاهده‌ی پایدار و قدرتمندی منتهی نشد. همان معاهده‌ی کیوتو هم در عمل نتیجه عکس داد.

مشکل اصلی این نیست که رهبران این کشورها به سبک کله‌شق‌هایی که علم را انکار می‌کنند به واقعیت گرمایش زمین اعتقادی نداشتند. اتفاقاً از همان اول دوزاری همه‌شان افتاده بود. مشکل این است که هرگونه نظارت دولتی مستقیم برای تولید گازهای گلخانه‌ای عملاً مغایر است با اصول پذیرفته‌ شده‌ی نظام بازار آزاد مطلق که از دهه‌ی 1980 به رهبری انگلیس و آمریکا به کل جهان سرایت کرد. دعواهایی مثل بزرگ‌شدن بخش دولتی در تصمیم گیری‌های اقتصاد خصوصی، ایجاد مزاحمت درمسیر طبیعی بازار آزاد و ایجاد سیاست‌های انحصاری علیه شرکت‌های تولید انرژی آنقدر در این جلسات مقدم است که در نهایت هیچ تصمیم مهمی گرفته نمی‌شود. اما اواسط دهه‌ی نود اتفاق جالبی افتاد. دولت بیل کلینتون طرحی را ارایه کرد که در آن ادعا می‌شد بدون نیاز به دخالت مستقیم دولتها و صرفاً با تکیه بر دست نامریی بازار آزاد می‌توان تولید گازهای آلاینده را کنترل کرد. این ایده به «اعتبار کربن» (Carbon Credit) معروف شد و در قالب بخشی از معاهده‌ی کیوتو امضا شد.

ایده این بود: تحت نظارت ارگانهای بین‌المللی (سازمان ملل و اتحادیه اروپا) ساختاری تعریف شود برای دادن یک اعتبار نقدی به هر شرکتی که بتواند در تولید گازهای گلخانه‌ای صرفه‌جویی کند. یعنی مثلاً یک نیروگاه خورشیدی به ازای انرژی که تولید می‌کند اعتبار کربن بگیرد، معادل میزانی که یک نیروگاه فرضی گازی باید تولید می‌کرد. از آن طرف هر شرکتی که آلاینده تولید کند باید اعتبار کربن بخرد. آنهایی هم که این اعتبار را دریافت می‌کنند اجازه دارند آن را در بازار آزاد بفروشند. این سیستم به ظاهر خیلی شیک و تمیز ایده عدم دخالت سیاست‌گذاران در بازار و دادن اختیار تام به دست نامرئی معروف را با کاهش دادن تولید گاز گلخانه‌ای تلفیق کرد. اما در عمل چه شد؟

اولین اتفاق رفتار شرکتهای گاز و نفت بود که به اشکال مختلف طلب اعتبار می‌کردند. مثلاً در استخراج گاز پدیده‌ای داریم به نام فلیرینگ (flaring) که در آن گازی که فشارش بیش از حد افتاده است و صرفه ندارد که جمعش کنند را همانجا می‌سوزانند. (آن شعله‌های معروف کنار چاه‌های نفت و گاز در خوزستان فلیرینگ است) کمپانی‌های نفت ادعا کردند که اگر بتوانند زحمت اضافی بکشند و از فلیر کردن جلوگیری کنند چون میزان گاز متصاعدشان را کم کرده‌اند باید بتوانند به جایش اعتبار کربن بگیرند، در حالی‌که عملاً حتی اگر آن گاز را این شرکت نسوزاند می‌فروشدش به کسی دیگر که بسوزد. پس در معادله‌ی کلی تولید گاز گلخانه‌ای هیچ کاهشی اتفاق نیفتاده، اما در کمال تعجب این شرکتها توانستد خر خود را برانند و اعتبار بگیرند. کار بعد از چند سال به جایی رسید که اکثر کمپانی‌های تولید مواد پتروشیمی هم به واسطه ادعاهایی شبیه به این توانستند اعتبار کربن بگیرند و بعد در بازار بورس کربن بفروشند. این‌جا دست نامریی بازار وارد عمل شد و گند زد به همه چیز. چون بازار اعتبار کربن به سرعت اشباع شد طبق بدیهی‌ترین قانون بازار با زیاد شدن کالا قیمت آن ناگهان افت می‌کند. در بازه‌ای نزدیک به ده سال قیمت اعتبار کربن حدود 80% کاهش پیدا کرد و آنقدر ارزان شد که خاصیت تنبیهی خود برای تولید کنندگان آلاینده و تشویقی برای صرفه‌جویان را به کل از دست داد.

اما این همه ماجرا نبود. ظهور این بازار آزاد باعث رشد شارلاتان‌های جدیدی شد که به «دلالان بین‌المللی کربن» مشهور شدند. اینها از یکی از بندهای قوانین اعتبار کربن سوءاستفاده تام کردند. به عنوان یک سیاست تشویقی اگر شرکتی مستقیماً اسپانسر یک منطقه طبیعی حفاظت‌شده بشود این کارش معادل اعتبار کربن خواهد شد. یعنی مثلا یک کمپانی نفتی می‌تواند به جای خرید مستقیم اعتبار کربن یک زمین جنگلی عظیم را بخرد و بعد با کمک یک ارگان تاییدشده‌ی زیست‌محیطی آن زمین را از هر گونه فعالیت اقتصادی خالی کند و به منطقه‌ی حفاظت‌شده تبدیل کند. دلالان کربن می‌رفتند سراغ دورافتاده‌ترین مناطق در فقیرترین کشورها، از ماداگاسکار و موزامبیک تا گینه بیسائو و پرو. به طمع ارقام نجومی روستاییانی که در مناطق جنگلی از ماهیگیری و شکار ارتزاق می‌کردند را راضی می‌کردند تا زمین خود را اجاره‌ی طولانی‌مدت بدهند و بعد آن زمین را می‌دادند به یک شرکت نیازمند اعتبار کربن. بعد هم روستاییان از همه جا بی‌خبر را از زمینشان بیرون می‌کردند (گرچه آنها هیچ وقت زمین را نفروختند و فقط اجاره دادند). قضیه فقط محدود به دو سه دهات ریز در انتهای دنیا نمی‌شود. فقط برای این که بدانیم ابعاد این بحث چقدر است کافیست نگاه کنیم حجم کل معاملات اعتبار کربن در سال 2006 حدود 30 میلیارد دلار و سال 2007 حدود 64 میلیارد بوده.

برای آن که بدانیم این طرح چقدر موفق بوده نگاه کنیم به آمار تولید دی‌اکسید کربن از زمانی که این طرح شروع شد تا الان. به طور متوسط سالی 220 میلیون تن به تولید این گاز اضافه شده، از 8.37 میلیارد تن در سال 2006 تا 9.9 میلیارد تن در 2013. شکست فجیع این طرح یک درس دارد: نمی‌توان برای راه‌حل مشکلی که بازار آزاد و ساختار برهنه‌ی سرمایه‌داری به وجود آورده دست به دامان خود این بازار شد.

چاره البته در نمونه‌های فعلی متضاد هم نیست. کشورهایی که امروزه خود را ضدسرمایه‌داری می‌دانند هم صرفاً در بعضی موارد متفاوت فکر می‌کنند. ونزوئلا که خودش را پرچمدار فعلی سوسیالیسم می‌دانند تاکنون هیچ علاقه‌ای به وارد شدن به بحث گرمایش و ارایه‌ی راه‌حل جدید نداشته. تفاوت دیدگاه این کشور و دشمنانش فقط در این بوده که به جای اختصاص درآمد نفت به شرکت‌های چندملیتی آن را به قولی سر سفره‌ی خلق آورده تا اختلاف طبقاتی را پایین بیاورد. اتفاقاً به دلیل این که قول کاهش اختلاف طبقاتی تبدیل به ستون اصلی ساختار سیاسی حاکم شده این کشور برای هرچه بیشتر درآوردن نفت و گاز از همتایان سرمایه‌دارش حریص تر هم هست.

تا این‌جا هرچه گفتم سلبی بود. می‌ماند ایجابی‌ها. اگر نه فن‌آوری جادویی درکار خواهد بود و نه نظام سرمایه‌داری می‌تواند چاره‌ی کار باشد، پس دقیقاً چه کار می‌شود کرد؟ این می‌شود پست بعدی.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s